Aonghas agus Donnchadh

aten No 3 (1764-5,Aonghus agus DonnchadhLe CALUM I. MACGILLEATHAINAN samhradh so chaidh thriall an dà sgeulaiche a b’ ainmeilea bh’againn an Albainn agus, ma dh’fhaoite cuideachd, antaobh an iar na Roinn Eòrpa. Anns an ám chaidh facal nodhà a rådh mu’n deighinn anns na paipeirean naidheachd. Dh’fhaoitesa’ Ghaidhealteachd gun cualas iomradh orra, ach cha d’ rinneadhdhaibh an tuiream a dhèante do chinn-cinnidhean móra Gallda naGaidhealtachd, no fiù is do sheinneadairean air bheagan Gàidhlig abhuadhaich bonn òir a' Chomuinn Ghaidhealaich. Chaidh Aonghusagus Donnchadh a chur fo’n üir gun san làthaireachd ach dòrnan beagd’ an coimhearsnaich is an dlùth-chàirdean fhéin, a dh’ iarr sith d’ ananam agus a thill an uair sin dachaidh a bhuain na mòna, a chur nancliabh ghiomach, air neo a shaodachadh chruidh. Ach an dithis athriall air shlighe nam marbh, chuir iad barrachd ri litreachas nanGaidheal Albannach na chuir aon dithis eile bho chionn còrr is ceudbliadhna.Cha robh ach tri seachdainean direach eatorra. Tha an cuir’nan tàmh siorruidh an cladh Bhaile nan Cailleach am Beinne Bhaoghlaagus an Aird Mhicheil an Uibhist a Deas. Bu mhór an call an dithissin a bhith a dhith oimn an diugh. Dh’eug Aonghus Mac GilleMhaoil air an t-seachdamh latha deug de’n Bhealltainn so seachadagus Donnchadh Mac Dhomhnaill air an t-seachdamh latha de'n OgMhios. Bha Aonghus air leabaidh a’ bhàis còrr is ochd miosan.Thàinig an t-ám gu h-allamh air Donnchadh: cha do mhair a thinneasdeireannach ach tri latha. A nis, tha e mar fhiachaibh orm clacha chur air an càmn. Bha iad coltach ri chéile air aon doigh, ach air achuile döigh eile bha iad eadar-dhealaichte gu tur. Ach nach iomch-uidh gun cuimhnicheadh Clann nan Gaidheal orra a chionn is nachbi a leithidean eile ann a rithist.’Sann an Snaoiseabhal an Uibhist a Deas a rugadh Donnchadh MacDhomhnaill ’ic Dhonnchaidh. B’e duine de chóignear teaghlaich.’Na dhuine òg chaidh e ris a' chlachaireachd mar cheird, agus thugbliadhna no dhà a’ dol do’n mhilisidh a’s t-samhradh. Bha athairDomhnall MacDhonnchaidh 'na sgeulaiche ainmeil agus ’na dhuinelàidir, foghainteach. Fhuair Donnchadh a chuid sgoile an t-HoghMór, agus, an deidh bàs athar, b’ ann air a thuit am fearann amPeighinn an Aoireann, fearann a dh’obraich e fad a bheatha comhlaris a’ chlachaireachd. Phòs e Mairead, nighean Aonghuis RuaidhMhic an t-Saoir. B’ ann bho dhaoine a bha sonraichte math air seanneachdraidh, òrain is ceòl a thàinig ise, agus cha b’ iongnadh idir geda chuirte uidh air leth anns na nithean sin an tigh Dhonnchaidh amPeighinn an Aoireann. B’ ann bho shliochd sgeulaiche is bhàrd athàmig Donnchadh e fhéin. A shinn-seanair, Iain MacDhomhnaill’ic Thormaid, thàinig e a nall as Uibhist a Tuath ’na thàillear agusphòs e nighean Fir a Ghearraidh Fhlich an Géirinnis. B’ ann as anEilean Sgitheanach a bha an dream bho thùs, oir b’ iad-san Clann icRüiridh a bha nam bàird aig Domhnallaich Dhuin-tuilm.170SSSN/TA/ST 41.Aonghus agus Donnchadh.Dithis ghillean agus dithis nighean a bh’aig Donnchadh is aig amhnaoi. Chaill iad am mac bu shine anns a’ bhliadhna 1934, agusdh’ eug céile Dhonnchaidh i fhéin bho chionn dà bhliadhna. ChaidhDonnchadh a mach gu ruige Glaschuair cuairt anns a’ bhliadhna 1909.Dà fhichead bliadhna an deidh sin chaidh e a mach a rithist a chur cuidde na sgeulachdan aige air clàr do’n Third Programme. B’ esan ansgeulaiche a thagh David Thomson agus mi fhéin air son a’ chlàirBlack House into White. B’e cuideachd a’ cheud sgeulaicheceart as Albainn a chualas riamh air an Third. Thug Oil-thighGhlaschu e do’n Chomhdhail Beul-aithris ann an Steòrnabhagh anuiridh, agus as a dhéidh sin do’n Mhòd san Oban agus cuireadh aigecho math bho’n Chomunn Ghaidhealach. B’e a’ cheud Mhòd agusam Mòd mu dheireadh dhà-san e. An sealladh mu dheireadh a fhuairmi air, bha Alasdair, mo bhràthair, agus mise a’ dealachadh ris airmachaire Pheighinn an Aoireann mu cheithir uairean sa’ mhadainngoirid an deidh na Nollag agus e air oidhche mhór a thoirt air sgeul-achdan. Thachair mi air a rithist agus mi air aonan de’n t-sianarfo’n chistidh ’ga ghiùlain air a’ mhachaire bho Hogh Beag gu AirdMhicheil air an deicheamh latha de’n Og Mhios so chaidh.Tha mi a' smaointinngur h-e Domhnall MacDhomhnaill as Eirisgeidha' cheud fhear a sgriobhsgeulachdan sios bhoDhonnchadh. Feumarbàrr an urraim a thoirtdo Mhgr. K. C. Craig achionn is gur h-e a chuiram follais do'n t-saoghalGhaidhealach cho barr¬aichte, fileanta is a bhaDonnchadh 'na fhear¬sgeòil. Cha mhór guth abh’air beul-aithris na aleithid an Albainn anlatha earraich ud annsa' bhliadhna 1947, 'nuair a thachair mi airDonnchadh an toiseach.Greis roimhe sin bha Mgr.Craig air na seachd sgeul¬achdan a b' fheàrr agusa b' fhaide a bh’aigDonnchadh.Donnchadh a sgriobhadhsios. Cha tàinig anleabhar a mach as a’ chlò gu foghar 1950. Cha bu bheag saothairan duine a’ sgriobhadh nan sgeulachdan mór, fada sin facal air anfhacal. Bha e furasda gu leòir do dhaoine eile tighinn direach air ashàilean le innealan-deachdaidh agus cuilbheartan eile. Bha gachseòrsa sgeòil is naidheachd aig Donnchadh eadar eachdraidh na Féinne,171Gairm.duain, naidheachdan mu Chloinn Raghnaill ’ic Ailein, Clann ’icMhuirich, mu chreideamh, mu shithichean agus iomadach rud eile.Cha b’ fhiosrach e am b’ fhiach an aithris. A réir is mar a bha anùine a’ ruith bha nithean ura a’ tighinn air ais thuige, nithean nachrobh guth aige orra. bho chionn fhada. Cuid dhiubh sin chuimhniche orra is sinn a’ siubhal air a’ mhachaire Uibhisteach no air sràideanloma Ghlaschu is sinn ann còmhla seachdain. Cha b’ ann tric achithinn Donnchadh. Bha gu leòir a bharrachd air m’aire shuas amBeinne Bhaoghla. Eadar an t-Samhuinn 1947 agus an t-Samhuinn1949, chaidh agam air còrr is ceud naidheachd a thoirt bhuaithe,nithean nach do sgriobh Mgr. Craig. An toiseach na bliadhna 1950thöisich Fear Chanaidh agus Comunn Beul-aithris na h-Albann airsgeulachdan agus òrain a thoirt bho Dhonnchadh. Mu’n ám so bhaan t-Uas. K. C. Craig air sia fichead òran a thoirt sios bho MhàiriNighean Alasdair, piuthar màthar Dhonnchaidh, ann an Snaoi¬seabhal. Bha na h-òrain air fad aig Donnchadh cuideachd. Dh’fhalbhtri bliadhna eile mun do thachair mi air Donnchadh a rithist. Chomh¬airlich mi do Dhomhnall Iain, mac Dhonnchaidh fhéin, gach ni achluinneadh e aig athair a chur air “tape agus a sgriobhadh. Chad' fhuair Domhnall lainach bliadhna ghoirid, achsgriobh e còrr is mile guleth duilleag de sheanchasbho 'n t-seann duineuasal. Gun aon teagamh.se Domhnall lain, macDhonnchaidh fhéin, amfear is fheàrr air cruinn¬eachadh beul-aithris athàinig 'nar measg anAlbainn san linn so. Bumhór an call nach do thôi¬sich e air a chuid obrachbho chionn bhliadhna¬chan: ach is beag a shaoi¬leadh nach bitheadh dàilair Donnchadh na b'fhaide na 'n samhradh soseachad.B' ionann Donnchadhmar sgeulaiche agus Pàd¬ruig Og MacCruimein marphiobaire. Bha snas,Aonghus.dreach agus loinn air gachrud a thigeadh bhuapa. B’ ann aig Donnchadh a bha a’ Ghäidhlig ab' fheàrr agus a b’ fhileanta, siùbhlach d’ an cuala mi fhathast.Chuireadh e dreach air gach rud a theireadh e.'S ann air an dearbh là a thachair mi air DonnchadhMacDhomhnaill ’ic Dhonnchaidh a thachair mi air Aonghus MacGilleMhaoil cuideachd. Cha robh sunnd uamhasach math air Aonghus- 172 —Aonghus agus Donnchadh.bochd an là sin. Bha fuachd aige, agus bha e air tuiteam agus asna abhristeadh tri seachdainean roimhe sin. “Tha a' Chriosdachd desgeulachdan agam-sa, ors esan. Gun teagamh bha sin aige, agusb ann agam-sa bha fhios mun d’ fhuair mi an té mu dheireadh dhiubha sgriobhadh. Thug mi còrr is tri bliadhna air sgeulachdan Aonghuisleo fhéin. Cha robh ann diubh ach ceud agus tri fichead is a cóig,ach b' fheudar dhomh deich mile duilleag-sgriobhaidh a chur tharammun do ruith sinn ar cùrsa. An sgeulachd a b’ fhaide a bh’ aigDonnchadh, Sgeulachd Mhànuis,’ thug i uair gu leth ’ga h-aithris.An té b’ fhaide a bh’ aig Aonghus, an sgeul mu Alasdair mac a’ Cheird,thug i naoi uairean an uaireadair ’ga h-innseadh. Bha dà fhichead ’sa tri eile aige a thug còrr is tri uairean an uaireadair.Bha barrachd üidh aig Donnchadh ann am fuirm agus cruth ansgeòil, an öirdheirceas agus an doimhne ür-labhraidh, agus thaomadhe a mach a chruaidh-Ghàidhlig dhomhainn mar phongan ciùil bhoshionnsar airgid. Cha bu mhò air Aonghus sin uile na builgean airallt-sléibhe. Cuspair an sgeòil an rud a ghreamaich inntinn Aonghuisan comhnuidh. Gun teagamh, dh’ fheumte gach facal a bha ri ràdh achur gu dòigheil ’na àite fhéin. Bhiodh còmhraidhean fada an sud’s an so anns na sgeulachdan aige. Bhiodh righrean is prionnsaidheana’ comhradh is a cainnt r’a chéile aige air dhòigh is gu saoileadh tugu robh Aonghus fhéin ag atharrachadh crutha is pearsa a réirmar bha an còmhradh a’ dol bho bheul gu beul. Mhionnaicheadhduine gu faca Aonghus a chuile rud a dh’ aithris e riamh. Nuair abhiodh Oisean a’ sealg aige, chitheadh tu na féidh is na gadhair. Bhaa chuile dealbh a chuireadh e os còir na h-inntinne cho soilleir sin.B’e Aonghus an duine a b’ öige de sheachdnar teaghlaich. Bhaathair, Calum Barrach mar theirte ris, 'na sgeulaiche ainmeil ’nalatha. Tha cuimhne aig an t-seann fheadhainn am Beinne Bhaoghlaair fhathast. Bha fearann aig Aonghus am baile Ghriminis. Bhiodhe cuideachd a’ falbh le each is càmn a’ giùlain luchd-turuis gu tric.Thug e fad shia bliadhna deug a’ dol do’n mhilisidh a st-samhradh.Bha e ann an Sasunn agus an Eirinn. Theabas a chur a mach gu CogadhAfrica: Thug e fad bhliadhnaichean sa’ sgoil, ach dhiochuimhniche gach aon lide a dh’ionnsaich e riamh. Cha do dhiochuimhnich eaon fhacal de sgeul sam bith a chuala e ged nach b’ ann ach aon uairriamh 'na bheatha. Duine mór, sgoinneil, làidir, calma a bh’ann.Bha e sia troighean is dà oirleach gu leth air a bhonnan.Sgriobh mi cunntas fada air a bheatha bho bheul Aonghuis fhéin.Rinneadh an dearbh-rud do Dhonnchadh. Is tric a chaidh Aonghusseachad an Fhadhail a Tuath ri marbh-dhorchadas oidhche is ristoirm is gaillionn, an t-each aige fo’n chàrn a’ snàmh, am fear¬turuis air fras-mhullach a ghuaillean aige, agus sruth fuar na fadhlachsuas gu ruige a smigead. Thionndaich tarbh fiadhaich air Aonghuslatha. Thug Aonghus sgailc dha am bàrr na h-adhairce le cuaillebata. Thuit an tarbh na ghlag-phaiseanaidh. Mharbh thu e,thuirt coimhearsnach ris. Mur a marbhainn-s' e,” ors Aonghus,bha mi fhéin marbh. Bha tri chairteal na h-uarach ann muntàinig an tarbh chuige fhéin a rithist. Bha Aonghus là eile a'treabhadh le paidhir each. Chualas urchair agus ghabh nah-eich sgian. A mach leo air a’ chuthach leis a chrann. A mach173mo liadh as an déidh, agus greim-bàis aige air a’ chrann, tharphollaichean, bhotaichean is ligidhean gus an robh na h-ainmhidheantruagha air an sàrachadh. Is tric a thachair gu robh marbh-iarraidhair seann bhodaich is cailleachan Bheinne Bhaoghla oidhcheannandorcha geamhraidh gus an d’ fhuaradh iad mu dheireadh slàn, seasgair,sona an tigh-céilidh air chor-eigin far an robh Aonghus air tòiseachadhair sgeulachd mhóir.Bha Aonghus gu bhith ceithir fichead nuair a chaidh e an imrichdheireannach. Thug sinn oidhche gheamhraidh sa’ bhliadhna 1948ag obair air sgeulachd fhada gus an do chriochnaicheadh i mu cheithiruairean sa’ mhaduinn. Bha an oidhche dorcha, fuar, fearthainneachle stoirm bho’n iar-dheas. Thàinig Aonghus a mach a dh’ ionnsaighan doruis mhóir comhla rium is mi a’ falbh. Chi mi fhathast a sheann¬bhodhaig mhór, thoirteil a’ toirt dhiom an t-soluis a bha a stigh.Thig tråth an ath-oidhch', a ghràidhein. Chuimhnich mi airté’ le, té mhór, mhór.174